Hollands Dagboek de institutionele man Wouter Voskamp
Wouter Voskamp (48) is deeltijdhoogleraar Geschiedenis van het boek en sinds 1998 voorzitter van de International Publishers Standardization Organization (IPSO). Afgelopen week congresseerde IPSO onder zijn leiding in Cannes. Wouter Voskamp woont in Woerden met Joey, een vijfjarig tekkel reutje.
Zondag 22 september Er staat een dun zonnetje, maar toch neem ik het er even van. De komende week zal het er niet snel meer van komen. Aan het zwembad van Hotel Belvedère met zijn prachtige uitzicht over de baai van Cannes, kan ik kiezen uit twee soorten ligstoelen. Het ene heeft een mechaniek om de rugleuning te verstellen, terwijl de andere dat niet heeft. De voor- en nadelen springen gelijk in het oog. De ene stoel is weliswaar gebruiksvriendelijk maar ook onderhoudsgevoeliger, terwijl dat bij de andere exact omgekeerd is. Deze dichotomie dwingt mijn gedachten weer terug naar de agenda van deze week die toekomstbepalend voor IPSO zal zijn. Inzet van het tweejaarlijkse IPSO-congres is een einde te maken aan het jarenlange getouwtrek over waar de paginanummering van een boek te beginnen en welk becijferingstype hierbij te hanteren. Is het gepast om de inleiding die aan de formele tekst voorafgaat een andere becijfering (vaak de Romeinse) te geven, of valt er juist veel voor te zeggen van het begin-af-aan een doortellende (meestal Arabische) becijfering aan te houden? Zie hier het Angelsaksische versus het continentale systeem, en in een notendop waar het deze week om draait. Wij kunnen dit vraagstuk niet langer voor ons blijven uitschuiven, en net doen alsof er niets aan de hand is. Er moeten eindelijk eens keuzes gemaakt worden. Het valt niet goed te praten dat een-en-hetzelfde boek uitgegeven in diverse landen, in het ene land meer of minder pagina's telt dan in het andere land. Wij zijn de lezer en elkaar die duidelijkheid verschuldigd. Toen ik in 1998 het voorzitterschap van de International Publishers Standardization Organization aanvaardde, heb ik aangegeven dat een eenduidige aanpak op dit punt een door mij gevoelde noodzaak tot disciplinering is. Politiek heb ik mij hiermee maximaal transparant en afrekenbaar willen opstellen. Wat dit onderwerp zo controversieel maakt zijn de elkaar fel bestrijdende verschillende politieke agenda's binnen de organisatie. Typische uitgeverslanden staan lijnrecht tegenover landen die door lezers gedomineerd worden, en dwars daar doorheen speelt of een land fictie of juist non-fictie georiënteerd is. Landen waarbij de verschillende facties gelijkmatig zijn, nemen een afwachtende houding in. Zij laten hun positie afhangen van het totaalplaatje van het definitieve voorstel. Alles draait om vrijdag, de dag waarop de eindstemming plaatsvindt. Voorafgaand daaraan zal de lobbymachinerie op volle toeren draaien. Het is daarom niet verwonderlijk dat voor het eerst een sterke fotografenvertegenwoordiging aanwezig is die een gooi zal doen naar het geassocieerd lidmaatschap. Dit heeft alles te maken met hun ongenoegen over het feit dat full fotopagina's niet meetellen bij de paginanummering van een boek. Iets waardoor zij zich sinds jaar en dag - en niet geheel ten onrechte in mijn ogen - ondergewaardeerd voelen. Ga er maar vanuit dat als de fotografen hun kans schoon zien, zij hun punt op de agenda willen zien te krijgen. Ik ben er altijd een voorstander van om gevoelige onderwerpen als deze zo snel mogelijk bespreekbaar te maken.
Maandag 23 september Contact met het thuisfront betekent voor mij altijd even bellen met Huize Golden Tail, het hondenhotel waar Joey logeert. Ik heb geen echte reden tot bezorgdheid, maar vind gewoon dat deze mensen voor wie geen moeite teveel is om de bij hen ondergebrachte dieren op hun gemak te stellen, recht op betrokkenheid en interesse van mijn kant hebben. Ik heb ook dagelijks contact met Merel Heubink, mijn onvolprezen vakgroepsecretaresse. Vooral in deze tijd waarin de vakgroepen hun budgetclaims op tafel leggen, is het van het grootste belang maximaal contact met elkaar te blijven houden. Twee befaamde Amerikaanse universiteiten benaderen mij onafhankelijk van elkaar om als gasthoogleraar een zomerleergang te verzorgen. De drang is groot om op beide voorstellen in te gaan, maar iedereen weet dat dat not done is. In de VS verbind je je nu eenmaal aan slechts één prestigieuze universiteit.
Dinsdag 24 september Deze dag kan met recht een Nederlandse dag genoemd worden. In de ochtend wordt door de Nederlandse delegatie een attractieve uiteenzetting gegeven over het nieuwe schrijverscontract. Er is na afloop veel belangstelling voor de sheets van de presentatie. Nu maar afwachten of dit contract ook door andere landen wordt overgenomen. Het middagdeel staat in het teken van het nieuwe Nederlandse exportproduct creative reading, ofwel het nieuwe lezen. Twan Breewel, de bedenker van het onderliggende concept en oprichter van de vereniging Vrienden van het Eerste Hoofdstuk, zet kernachtig uiteen hoe het nieuwe lezen de literaire crisis die ons al meer dan tien jaar in zijn greep houdt, kan bezweren. Deze crisis is ontstaan als gevolg van de aanhoudende komst van talloze nieuwe boeken sinds de 90-er jaren van de vorige eeuw. Als gevolg hiervan heeft niemand nog een goed totaaloverzicht over de literatuur, hetgeen schadelijk is. Het tweede gevolg raakt de schrijvers zelf. Schrijvers willen graag zoveel mogelijk gelezen worden. Maar het aanbod van collega-schrijvers groeit alsmaar, terwijl in absolute omvang de beschikbaarheid van lezers gelijk blijft. Hierdoor worden schrijvers steeds meer gedwongen kostbare tijd en moeite te investeren in het winnen van de aandacht van de lezer. Voeg hierbij de zorgelijke uitkomsten van periodieke leestevredenheidsonderzoeken, en het is duidelijk dat schrijvers steeds minder op een aandachtig lezerspubliek kunnen rekenen. Het nieuwe lezen biedt voor dit alles een uitkomst. Twan Breewel roept schrijvers op in het vervolg alleen nog maar eerste hoofdstukken te schrijven. Lezers roept hij op zich te beperken tot het lezen van slechts eerste hoofdstukken, en dit net als vroeger hardop te doen waardoor maximale inbeelding verzekerd is. Hen allen roept hij op om een kijkje op www.hetnieuwelezen.nl te nemen. Breewel wordt onderbroken door rumoer in de zaal. Bij de interruptiemicrofoon wordt geroepen dat het onaanvaardbaar is om als schrijver in een programmatisch keurslijf gedrongen te worden. Dat het schandalig is om op deze wijze de grens tussen schrijven en lezen te laten vervagen. Als de anonieme sprekers blijven onderbreken en er spandoeken worden uitgerold, resteert mij niets anders dan de vergadering te sluiten. 's Avonds is de rust en de vrede die zo kenmerkend is voor onze organisatie, gelukkig teruggekeerd. In welke lounge, hoekje, zitje of barretje van het Hotel Belvedère ik die avond ook kom, het gaat allemaal over onderwerpen die ertoe doen. Niemand staat nog stil bij het vervelende middagincident. Het is gelukkig allemaal lobbymachinegegons wat ik hoor.
Woensdag 25 september Bij het ontbijt neem ik snel de ochtendkranten door om te zien wat er van de opwinding van gisteren is opgepikt. Maar de pers verdient een dikke pluim voor de volwassenheid waarmee zij het incident links heeft laten liggen. Zij laat zich niet op sleeptouw nemen door gemakkelijke inkoppertjes. In plaats daarvan blijft de pers zich gewoon concentreren op de kwesties die in dit congres echt centraal staan. Samantha Irving van Harvard University heeft een charme offensief geopend om mij als gasthoogleraar voor haar universiteit te winnen. Samantha is een geweldig energieke vrouw met originele ideeën over hoe het maximum uit zo'n extra curriculaire leergang te halen. Pas 's avonds laat ga ik door de knieën en besluit definitief voor Harvard te kiezen.
Donderdag 26 september De kern van de IPSO wordt gevormd door werkgroepen die mondiaal bezig zijn met alle aspecten van ons vak. In de ochtend rapporteert de Internationale Correspondence Group over de mogelijkheden voor een geharmoniseerde samenstelling van reistaalgidsjes. Deze groep heeft hier de laatste jaren hard aangetrokken. Wat velen voor onmogelijk hielden, is dan toch maar gebeurd. Er ligt een voorstel met een tweetal varianten op tafel. Een minimumvariant met een opsomming van de categorieën die in ieder geval aan bod moeten komen in een taalgidsje. En een volledig afgebakken maximale variant die een stap verdergaat en binnen de categorieën een volledige opsomming van de woorden geeft. Uiteindelijk haalt de minimumvariant de eindstreep. Er zijn nogal wat delegatieleden die dit niet ver genoeg vinden gaan. Mijn boodschap is, mensen laten we toch realistisch blijven, kennelijk was dit het maximaal haalbare. Tel je zegeningen, want de ergste wildgroei binnen de wereld van de reistaalgidsjes zal vanaf nu tot het verleden behoren. Ik vind dat de Correspondence Group een goed gevoel mag hebben over dit eindresultaat. Op de donderdagmiddag is als altijd plaats ingeruimd voor de traditionele excursie. Er staan bussen klaar die ons naar de Migninni Uitgeverij brengen. Het is een van de laatste zelfstandige Franse uitgeverijen met een eigen drukkerij aan huis. Bruno Migninni leidt ons rond en permitteert zich als leider van de Franse IPSO-delegatie een warm pleidooi te houden voor een van de op tafel liggende voorstellen. Ja, de lobbymachine valt zelfs op deze ontspanningsmiddag niet stil! Als ik Bruno Migninni in mijn toespraak in het zonnetje zet en hem bedank voor de gastvrijheid, neem ik de gelegenheid te baat om ook mijn eigen positie nog eens duidelijk te maken. Ik zeg dat als we niet op één lijn kunnen komen over een geharmoniseerde aanpak voor paginabenummering, we naar mijn mening geen knip voor de neus waard zijn. Het is wat mij betreft dan einde oefening. Voor mijn gevoel heb ik er alles aan gedaan om mijn positie duidelijk te maken. Opgelucht ga ik vroeg naar bed. Het wordt morgen een lange dag.
Vrijdag 27 september Laat ik maar gelijk met de deur in huisvallen. Ja, na felle debatten hebben we vanaf nu één systeem: er wordt geteld vanaf de titelpagina. Even was er nog onduidelijkheid over of het voorstel nu inclusief of exclusief de titelpagina was. Dit kon opgelost worden door mijn ingelaste procedurestemming dat het voorstel waarover eerder besloten was, de titelpagina mede behelsde. Dit voorkwam een inhoudelijk voorstel dat eerst nog eens via een ingewikkeld getrapt besluitvormingssysteem langs talloze commissies zou hebben gemoeten. Daar was geen tijd meer voor, en de besluitvormingsmachine zou zijn gaan haperen. Wat betekent dit nu concreet? Dit betekent dat voorwoorden, dankbetuigingen, acknowlegdments en dergelijke die volgen na de titelpagina, vanaf nu altijd meegeteld zullen worden. En ja, ook bij de te volgen becijfering zitten we vanaf vandaag op één lijn. Het congres heeft met een grote meerderheid gekozen voor het continentale systeem. Hierbij heeft zwaar gewogen dat het Angelsaksische systeem op twee gedachten hinkt: waarom het voorportaal van het boek met het voorwoord, de dankbetuiging etc. een andere becijfering geven, en een eventueel nawoord niet? Ik feliciteer het congres met zijn besluit waarna een staande ovatie volgt. Dit congres mag best eens voor zichzelf applaudisseren. Alle congresgangers hebben stuk voor stuk op een prima wijze hun land of organisatie vertegenwoordigd, en kunnen met een tevreden gevoel op de resultaten van deze week terugkijken.
Zaterdag 28 september Deze dag staat in het teken van het traditionele prijzenfeest. De prestigieuze prijs voor het Meest Leesvriendelijke Letterontwerp gaat naar Catherine Wibel voor haar Orator Revisited. Het is een letter die ontwerpkracht combineert met ruimte voor eigen fantasie van de lezer. Receptioneren met een hapje en een drankje, buffeteren, galadiners, het is allemaal niet mijn fort. Ik voel altijd schroom want ik zou ook gewoon aan de slag kunnen zijn. Maar het hoort nu eenmaal bij mijn functie, en ik troost mij met de gedachte dat ik de mensen met mijn aanwezigheid plezier doe. Mijn schroom is helemaal verdwenen als Samantha Irving mijn tafeldame blijkt te zijn. Het is een goede gelegenheid om tussen de bedrijven door een opzet voor de Harvard Summer School uit te stippelen. Ik heb bewondering voor het enthousiasme en de energie waarmee deze vrouw het maximum uit zo'n leergang probeert te halen. Ik ben onder de indruk van het Zuid-Amerikaanse panfluitgezelschap dat op een heel bijzondere wijze Hotel California parafraseert. Wat krijgt zo'n nummer dan toch weer ineens een heel andere dynamiek! Het melodietje blijft de hele avond in mijn hoofd hangen.
Zondag 29 september Toch nog een beetje rozig maar met een tevreden gevoel kom ik op Schiphol aan. Ik kan terugkijken op een double catch. Na jaren van getouwtrek heeft IPSO eindelijk kunnen oogsten, en is er en passant ook veel gedaan voor het gewilde Nederlandse exportproduct creative reading, het nieuwe lezen. Eigenlijk is het interruptie-incident de enige wanklank geweest. Jammer, maar dat soort dingen hoort er nu eenmaal ook bij. Nu eerst Joey ophalen.
Hollands Dagboek de institutionele man Wouter Voskamp